Sáng 29/9/2026, tại Di sản thế giới Hoàng thành Thăng Long, số 9 Hoàng Diệu, Ba Đình, Hà Nội, Thành ủy, UBND thành phố Hà Nội tổ chức Lễ khởi công Dự án đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích Điện Kính Thiên. Sự kiện đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong tiến trình nghiên cứu, bảo tồn và từng bước phục hồi không gian trung tâm của Cấm thành Thăng Long, trên nền tảng kết quả nghiên cứu liên ngành kéo dài 15 năm và quá trình tham vấn chuyên sâu với UNESCO, ICOMOS cùng các chuyên gia trong nước, quốc tế.

Lễ khởi công có sự tham dự của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng nhiều đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, lãnh đạo thành phố Hà Nội, đại diện UNESCO, ICOMOS, các nhà khoa học, chuyên gia di sản và các đơn vị tham gia thực hiện dự án. Sự hiện diện của các cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế và giới chuyên môn tại sự kiện cho thấy vị trí đặc biệt của Điện Kính Thiên trong tổng thể Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội cũng như yêu cầu cao về khoa học, pháp lý và kỹ thuật đặt ra đối với quá trình bảo tồn, phục hồi di tích.

Từ nền tảng khảo cổ học đến quyết định phục hồi

Điện Kính Thiên là một trong những cấu thành quan trọng nhất của khu vực trung tâm Cấm thành Thăng Long xưa. Đây từng là không gian trung tâm của Hoàng thành Thăng Long, nơi diễn ra những nghi lễ chính trị, ngoại giao và những sự kiện quan trọng của quốc gia trong nhiều giai đoạn lịch sử. Tuy nhiên, khác với những công trình còn tương đối nguyên vẹn, Điện Kính Thiên hiện không còn tồn tại phần kiến trúc điện như trong các tư liệu lịch sử. Giá trị của di tích vì vậy được nhận diện thông qua sự kết hợp giữa dấu tích khảo cổ học, địa tầng văn hóa, các cấu kiện kiến trúc được tìm thấy trong quá trình khai quật khảo cổ học, tư liệu lịch sử, thư tịch, bản đồ, hình ảnh và những kết quả nghiên cứu liên ngành.

Trong khoảng 15 năm qua, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều chương trình nghiên cứu, khảo cổ học, đo đạc, phân tích và tư liệu hóa tại khu vực Chính điện Kính Thiên. Những cuộc khai quật liên tiếp đã góp phần làm sáng tỏ cấu trúc mặt bằng, quy mô, tính chất và mối quan hệ không gian của nền điện với các thành phần kiến trúc khác trong khu vực trung tâm Hoàng thành. Đáng chú ý, các kết quả khảo cổ học không chỉ cung cấp những bằng chứng trực tiếp về sự tồn tại của các công trình kiến trúc qua từng thời kỳ mà còn cho phép nhận diện quá trình biến đổi của không gian trung tâm quyền lực Thăng Long qua nhiều thế kỷ. Đây chính là cơ sở khoa học quan trọng để từng bước hình thành phương án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên. Việc phục hồi vì thế không được hiểu đơn thuần là dựng lại một công trình kiến trúc đã mất, mà là một quá trình nghiên cứu – diễn giải – bảo tồn phức hợp, trong đó mọi quyết định can thiệp đều phải dựa trên hệ thống chứng cứ khoa học có thể kiểm chứng. Đặc biệt, dự án được triển khai trong lòng một di sản thế giới có giá trị nổi bật toàn cầu, đồng thời nằm trên một trong những khu vực khảo cổ quan trọng nhất của Hoàng thành Thăng Long. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là phục hồi một biểu tượng kiến trúc, mà còn phải bảo đảm khả năng bảo tồn nguyên trạng những chứng tích khảo cổ đang nằm trong lòng đất và duy trì tính xác thực, tính toàn vẹn của di sản.

Không đánh đổi tính xác thực của di sản vì tiến độ

Phát biểu tại Lễ khởi công, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh tính đặc thù của dự án khi Điện Kính Thiên nằm trong không gian Di sản thế giới và trên khu vực chứa đựng nhiều tầng văn hóa khảo cổ quan trọng. Theo đó, yêu cầu hàng đầu trong quá trình triển khai dự án là phải bảo đảm tính khoa học, thận trọng và tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc bảo tồn. Tiến độ thực hiện dự án phải được bảo đảm, song tuyệt đối không được đánh đổi tính xác thực, tính toàn vẹn và sự an toàn của di sản.

Quan điểm này có ý nghĩa đặc biệt trong lĩnh vực bảo tồn di sản khảo cổ. Bởi mỗi hoạt động xây dựng, xử lý nền móng hoặc can thiệp vào mặt bằng đều có khả năng tác động trực tiếp tới các lớp địa tầng và dấu tích khảo cổ. Một khi một tầng văn hóa bị phá hủy hoặc một chứng tích khảo cổ bị xử lý không đúng phương pháp, giá trị thông tin khoa học chứa đựng trong đó có thể mất đi không thể phục hồi. Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội yêu cầu chủ đầu tư, đơn vị tư vấn, thi công và giám sát phải tuân thủ đầy đủ hồ sơ dự án được phê duyệt, đồng thời thực hiện nghiêm các yêu cầu chuyên môn về bảo tồn. Đặc biệt, nếu trong quá trình thi công phát hiện những yếu tố khảo cổ mới hoặc những vấn đề chưa đủ cơ sở khoa học để xử lý, các đơn vị phải chủ động khoanh vùng, bảo vệ hiện trạng và chờ ý kiến tham vấn của các nhà khoa học. Không được tự ý xử lý những phát hiện mới và tuyệt đối không vì yêu cầu tiến độ trước mắt mà làm ảnh hưởng đến những giá trị lâu dài, có tính vĩnh cửu của di tích.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với đặc thù của một di sản khảo cổ học sống động, nơi mỗi phát hiện mới đều có khả năng bổ sung hoặc thậm chí làm thay đổi nhận thức khoa học về cấu trúc lịch sử của di tích.

UNESCO: Một mô hình hợp tác quốc tế về bảo tồn di sản

Tại lễ khởi công, ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới, đánh giá quá trình nghiên cứu, tư liệu hóa, tham vấn và đối thoại về phục dựng Điện Kính Thiên từ năm 2023 là một quá trình hợp tác mẫu mực. Theo ông Lazare Eloundou Assomo, Trung tâm Di sản Thế giới và Văn phòng UNESCO tại Hà Nội đã phối hợp với Hội đồng Di tích và Di chỉ quốc tế (ICOMOS) cùng các chuyên gia quốc tế để tư vấn cho đội ngũ chuyên môn trong nước.

Điểm đáng chú ý của quá trình này là việc phục hồi Điện Kính Thiên không được xem xét như một dự án kiến trúc độc lập, mà được đặt trong hệ thống giá trị tổng thể của Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội. Mọi nghiên cứu, thiết kế và giải pháp can thiệp đều phải được đặt trong mối quan hệ với các tầng văn hóa khảo cổ, cảnh quan lịch sử, cấu trúc đô thị, các thành phần kiến trúc còn lại và những giá trị phi vật thể gắn với di sản. Theo Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới, giá trị của Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long không chỉ nằm ở những dấu tích khảo cổ hay các công trình lịch sử còn tồn tại, mà còn nằm trong những lớp lịch sử, ký ức và truyền thống được lưu giữ, cũng như mối liên hệ lâu dài giữa di sản với cộng đồng người dân Hà Nội. Cách nhìn này mở rộng phạm vi của công tác bảo tồn từ việc bảo vệ vật thể sang bảo vệ toàn bộ hệ thống giá trị cấu thành nên ý nghĩa của di sản. Trong đó, ký ức lịch sử, truyền thống văn hóa và mối quan hệ giữa cộng đồng với không gian di sản cũng là những yếu tố cần được nhận diện trong quá trình nghiên cứu và phục hồi.

Ông Lazare Eloundou Assomo cho rằng việc khởi công dự án Điện Kính Thiên mở đầu một giai đoạn hợp tác mới giữa Việt Nam, UNESCO, ICOMOS và Ủy ban Di sản Thế giới. Trong giai đoạn này, nghiên cứu và đối thoại tiếp tục giữ vai trò thiết yếu trong suốt quá trình triển khai dự án. Điều đó đồng nghĩa với việc Lễ khởi công không phải là điểm kết thúc của quá trình nghiên cứu khoa học, mà là sự chuyển tiếp từ giai đoạn nghiên cứu, chuẩn bị sang giai đoạn triển khai thực địa với yêu cầu tiếp tục kiểm chứng, bổ sung và điều chỉnh trên cơ sở các bằng chứng khoa học mới.

Trách nhiệm đặc biệt với một di sản hơn 1.300 năm lịch sử

Đại diện đơn vị thi công dự án, ông Trần Minh Sơn, Thành viên Hội đồng sáng lập, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng quản trị Tập đoàn Sun Group, bày tỏ vinh dự và tự hào khi được Đảng, Nhà nước và thành phố Hà Nội tin tưởng giao thực hiện Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên.

Theo ông Trần Minh Sơn, đứng tại Hoàng thành Thăng Long – trái tim thiêng liêng của Thủ đô nghìn năm văn hiến, nơi từng là trung tâm của Cấm thành, đơn vị thực hiện dự án nhận thức rõ đây không chỉ là một công trình xây dựng thông thường mà là một trách nhiệm đặc biệt đối với lịch sử và di sản. Ông nhấn mạnh mỗi viên gạch, mỗi phiến đá tại Hoàng thành Thăng Long đều chứa đựng ký ức của hơn 1.300 năm lịch sử. Vì vậy, Sun Group cam kết thực hiện dự án bằng trách nhiệm và tâm huyết, bảo đảm chất lượng, tiến độ, đồng thời xứng đáng với niềm tin được giao phó và với những giá trị mà các thế hệ tiền nhân để lại.

Từ góc độ bảo tồn, cam kết về chất lượng và tiến độ chỉ là một phần của yêu cầu đối với dự án. Quan trọng hơn là năng lực kiểm soát tác động của quá trình thi công đối với di tích, khả năng phối hợp giữa các chuyên ngành khảo cổ học, kiến trúc, vật liệu, địa chất, kết cấu, bảo tồn và quản lý di sản; đồng thời duy trì cơ chế tham vấn khoa học trong những tình huống phát sinh.

Điện Kính Thiên và bài toán phục hồi trong di sản thế giới

Việc khởi công dự án Điện Kính Thiên đặt ra một vấn đề khoa học có ý nghĩa rộng hơn đối với công tác bảo tồn di sản ở Việt Nam: làm thế nào để phục hồi một công trình lịch sử có giá trị đặc biệt khi phần lớn kiến trúc nguyên gốc đã không còn, nhưng hệ thống bằng chứng khảo cổ, lịch sử và kiến trúc vẫn đang tiếp tục được phát hiện và giải mã?

Câu trả lời không thể chỉ dựa vào một nguồn tư liệu đơn lẻ. Nó đòi hỏi phương pháp nghiên cứu liên ngành, trong đó khảo cổ học giữ vai trò cung cấp bằng chứng vật chất; sử học và văn bản học giải thích bối cảnh lịch sử; kiến trúc học nghiên cứu hình thái và cấu trúc công trình; khoa học vật liệu xác định đặc tính của các thành phần xây dựng; địa chất và kỹ thuật công trình đánh giá điều kiện nền móng; trong khi khoa học bảo tồn xác định mức độ và phương thức can thiệp phù hợp. Đặc biệt, mọi giả định về kiến trúc phục hồi đều cần được phân biệt rõ với những yếu tố đã được chứng minh bằng bằng chứng khoa học. Đây là nguyên tắc có ý nghĩa quyết định nhằm tránh nguy cơ biến một công trình phục hồi thành một hình ảnh tái tạo mang tính suy đoán. Trong bối cảnh đó, Điện Kính Thiên có thể trở thành một trường hợp nghiên cứu quan trọng về phương pháp bảo tồn và phục hồi di sản khảo cổ – kiến trúc trong điều kiện thiếu hụt tư liệu vật chất nguyên gốc, nhưng lại có hệ thống tư liệu khoa học ngày càng phong phú.

Mở ra giai đoạn mới trong bảo tồn Hoàng thành Thăng Long

Lễ khởi công Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên vì vậy mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một dự án đầu tư xây dựng. Đây là bước chuyển quan trọng từ quá trình nghiên cứu, khảo cổ, nhận diện giá trị và tham vấn quốc tế sang giai đoạn triển khai một chương trình bảo tồn có quy mô lớn, được đặt dưới sự giám sát của những nguyên tắc khoa học nghiêm ngặt.

Sau 15 năm nghiên cứu liên ngành, những kết quả khảo cổ học đã tạo thêm cơ sở để nhận diện cấu trúc và giá trị của khu vực Chính điện Kính Thiên. Quá trình tham vấn với UNESCO, ICOMOS và các chuyên gia quốc tế tiếp tục bổ sung một lớp kiểm chứng quan trọng cho phương án bảo tồn. Trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra là phải duy trì được sự cân bằng giữa bảo tồn và phục hồi; giữa nhu cầu tái hiện không gian lịch sử với yêu cầu bảo vệ những bằng chứng vật chất còn lại; giữa mục tiêu hoàn thành dự án với trách nhiệm giữ gìn tính xác thực và toàn vẹn của Di sản thế giới. Điện Kính Thiên không chỉ là một công trình kiến trúc lịch sử. Đó là một điểm hội tụ của nhiều lớp ký ức về lịch sử quốc gia, lịch sử kinh đô Thăng Long và lịch sử hình thành, phát triển của Hà Nội. Vì vậy, mỗi quyết định can thiệp vào di tích hôm nay đồng thời là một quyết định đối với cách các thế hệ mai sau nhận diện và hiểu về quá khứ.

Với nền tảng nghiên cứu khoa học đã được tích lũy, cơ chế hợp tác quốc tế được thiết lập và yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt được đặt ra ngay từ thời điểm khởi công, dự án Điện Kính Thiên bước vào một giai đoạn mới. Thành công của dự án không chỉ được đo bằng hình hài của công trình sau khi hoàn thành, mà trước hết bằng khả năng bảo vệ được những giá trị xác thực mà khảo cổ học và lịch sử đã trao lại cho hiện tại. Trong ý nghĩa đó, khởi công Điện Kính Thiên cũng là sự khởi đầu của một quá trình đối thoại lâu dài giữa quá khứ và hiện tại, giữa nghiên cứu khoa học và thực hành bảo tồn, giữa trách nhiệm của thế hệ hôm nay với những giá trị lịch sử được lưu truyền qua hơn một thiên niên kỷ tại Hoàng thành Thăng Long.

“Một số hình ảnh Lễ khởi công Dự án đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích Điện Kính Thiên tại Di sản thế giới Hoàng thành Thăng Long”

Ban biên tập