Bắc Môn – Chứng nhân lịch sử của kinh thành Thăng Long

Cổng thành duy nhất còn nguyên vẹn của Thành Hà Nội thời Nguyễn

Giữa những hàng cây cổ thụ trên phố Phan Đình Phùng, Bắc Môn (Cửa Bắc) sừng sững tồn tại như một chứng nhân của hơn hai thế kỷ lịch sử Thăng Long – Hà Nội. Đây là cổng thành duy nhất còn nguyên vẹn của Thành Hà Nội thời Nguyễn, đồng thời là một trong những di tích tiêu biểu thuộc Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội, Di sản Văn hóa Thế giới được UNESCO ghi danh năm 2010.

Không chỉ mang giá trị về kiến trúc quân sự, Bắc Môn còn gắn liền với những trận chiến bảo vệ thành Hà Nội cuối thế kỷ XIX, nơi lưu giữ dấu tích của hai lần quân Pháp tấn công thành và là địa điểm tưởng niệm hai vị Tổng đốc anh dũng Nguyễn Tri Phương và Hoàng Diệu.

Ngày nay, Bắc Môn là điểm dừng chân không thể bỏ qua trong hành trình khám phá Hoàng thành Thăng Long, giúp du khách hiểu rõ hơn về lịch sử, kiến trúc và tinh thần bất khuất của người Hà Nội.

Bắc Môn nằm ở đâu?

Bắc Môn nằm trên phố Phan Đình Phùng, thuộc quận Ba Đình, Hà Nội. Đây là cửa thành nằm ở phía Bắc của Thành Hà Nội thời Nguyễn, giữ vai trò kiểm soát lối ra vào từ phía bắc kinh thành. Theo quy hoạch của Hoàng thành, Bắc Môn nằm phía sau Hậu Lâu, trên trục kéo dài từ Cột cờ Hà Nội, Đoan Môn và Điện Kính Thiên.

Ngày nay, dù cảnh quan xung quanh đã thay đổi, Bắc Môn vẫn giữ được vị trí nguyên gốc trong hệ thống phòng thủ của Thành Hà Nội đầu thế kỷ XIX.

Lịch sử hình thành Bắc Môn

Sau khi thống nhất đất nước, năm 1805, vua Gia Long cho xây dựng Thành Hà Nội theo kiểu thành Vauban của phương Tây. Trong quá trình đó, Bắc Môn được xây dựng trên nền Cửa Bắc của Hoàng thành thời Lê.

Khác với nhiều công trình khác bị phá bỏ trong thời kỳ Pháp thuộc, Bắc Môn may mắn được giữ lại gần như nguyên vẹn. Vì vậy, đây trở thành cổng thành duy nhất còn tồn tại của Thành Hà Nội thời Nguyễn, mang giá trị đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử và kiến trúc quân sự Việt Nam.

Bên dưới nền móng Bắc Môn ngày nay vẫn lưu giữ nhiều lớp di tích của các triều đại Lý, Trần và Lê, phản ánh sự kế thừa liên tục của kinh đô Thăng Long suốt hơn một thiên niên kỷ.

Kiến trúc độc đáo của Bắc Môn

Bắc Môn được xây dựng theo kiểu vọng lâu, gồm hai phần chính là cổng thành phía dưới và lầu canh phía trên. Toàn bộ công trình cao khoảng 8,71 m, rộng 17,08 m, với tường thành dày gần 2,5 m, được xây bằng gạch và đá có kết cấu rất kiên cố.

Phần chân thành sử dụng các khối đá lớn làm móng, trong khi thân thành được xây bằng gạch vồ. Cổng được thiết kế theo kiểu vòm cuốn, kỹ thuật xây xen kẽ một viên gạch đặt ngang và một viên đặt dọc, tạo nên khả năng chịu lực rất cao.

Phía trên cổng là tấm biển đá khắc ba chữ Hán “Chính Bắc Môn”, được trang trí hoa văn dây lá tinh xảo, vẫn còn được bảo tồn đến ngày nay.

Vọng lâu trên Bắc Môn

Điểm nổi bật nhất của Bắc Môn là phần vọng lâu phía trên cổng thành. Kiến trúc này được dựng bằng khung gỗ theo kiểu chồng diêm tám mái, lợp ngói truyền thống và mở cửa về cả bốn hướng.

Từ vọng lâu, quan quân thời xưa có thể quan sát toàn bộ khu vực bên trong và bên ngoài thành, kịp thời phát hiện những biến động hoặc sự xuất hiện của quân địch. Chính nhờ vị trí quan sát thuận lợi này mà sau khi chiếm Hà Nội, quân đội Pháp vẫn tiếp tục sử dụng Bắc Môn làm đài canh gác.

Ngày nay, phần vọng lâu đã được phục dựng một phần, vừa góp phần tái hiện diện mạo xưa của công trình, vừa phục vụ nhu cầu tham quan của du khách.

Dấu tích của những trận chiến bảo vệ Hà Nội

Bắc Môn không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là chứng tích của những cuộc chiến đấu bảo vệ thành Hà Nội trước sự xâm lược của thực dân Pháp.

Quan sát mặt ngoài cổng thành, du khách vẫn có thể dễ dàng nhìn thấy hai vết đạn đại bác còn in rõ trên tường gạch. Đây là dấu tích của cuộc tấn công do quân Pháp thực hiện từ phía sông Hồng trong trận đánh thành Hà Nội năm 1882.

Những vết đạn ấy đã trở thành bằng chứng sống động về một giai đoạn lịch sử đầy đau thương nhưng cũng rất hào hùng của dân tộc.

Nơi tưởng niệm hai vị Tổng đốc anh hùng

Bên trong vọng lâu Bắc Môn hiện nay là không gian tưởng niệm hai vị Tổng đốc Hà Nội:

• Nguyễn Tri Phương – người chỉ huy quân dân chống quân Pháp trong trận thành Hà Nội năm 1873.
• Hoàng Diệu – vị Tổng đốc đã anh dũng tuẫn tiết khi Thành Hà Nội thất thủ năm 1882 để giữ trọn khí tiết của một vị quan yêu nước.

Hằng năm, nhiều người dân và du khách đến Bắc Môn dâng hương tưởng niệm hai vị anh hùng dân tộc, bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh vì độc lập và chủ quyền đất nước. Tên của hai ông ngày nay được đặt cho hai tuyến phố lớn chạy hai bên khu vực Hoàng thành, trở thành sự tri ân của Thủ đô đối với những đóng góp to lớn trong lịch sử dân tộc.

Những phát hiện khảo cổ học

Không chỉ có giá trị về kiến trúc, khu vực Bắc Môn còn mang ý nghĩa đặc biệt đối với khảo cổ học. Năm 1998, các nhà khảo cổ tiến hành khai quật khu vực xung quanh Bắc Môn và phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc nằm ở độ sâu từ khoảng 1,6m đến hơn 2m.

Các phát hiện bao gồm nền móng, tường thành xây bằng đá và gạch vồ có niên đại thời Lê, cho thấy dưới lớp kiến trúc thời Nguyễn vẫn còn bảo tồn nhiều lớp di tích của các triều đại trước. Những kết quả nghiên cứu này tiếp tục khẳng định sự kế thừa liên tục của trung tâm quyền lực Hoàng thành Thăng Long trong suốt hơn 1.300 năm lịch sử.

Bắc Môn trong hành trình tham quan Hoàng thành Thăng Long

Ngày nay, Bắc Môn là một điểm tham quan hấp dẫn trong tuyến khám phá Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long.

Sau khi tham quan Cột cờ Hà Nội, Đoan Môn, Điện Kính Thiên và Hậu Lâu, du khách có thể tiếp tục đến Bắc Môn để tìm hiểu về hệ thống phòng thủ của Thành Hà Nội thời Nguyễn cũng như những câu chuyện lịch sử gắn với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Đứng trên vọng lâu, du khách có thể cảm nhận rõ hơn quy mô của Thành Hà Nội xưa và hình dung vai trò chiến lược của công trình trong việc bảo vệ kinh thành.

Giá trị lịch sử và văn hóa của Bắc Môn

Trải qua hơn 220 năm tồn tại, Bắc Môn vẫn hiên ngang giữa lòng Hà Nội như một biểu tượng của tinh thần kiên cường và lòng yêu nước. Không chỉ là cổng thành duy nhất còn nguyên vẹn của Thành Hà Nội thời Nguyễn, Bắc Môn còn lưu giữ những dấu tích quý giá về lịch sử quân sự, kiến trúc và khảo cổ học của kinh đô Thăng Long.

Mỗi viên gạch, mỗi vết đạn trên tường thành và mỗi bậc thềm dẫn lên vọng lâu đều kể lại câu chuyện về một thời kỳ hào hùng của dân tộc. Chính những giá trị ấy đã làm nên sức sống trường tồn của Bắc Môn trong quần thể Di sản Văn hóa Thế giới Hoàng thành Thăng Long, góp phần gìn giữ ký ức lịch sử cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

NTT