BÁO CÁO SƠ BỘ KẾT QUẢ KHAI QUẬT KHẢO CỔ KHU VỰC NỀN ĐIỆN KÍNH THIÊN NĂM 2026

Thực hiện khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS, các Quyết định số 46 COM 7B.43, 47 COM 7B.92 và 48 COM 7B.25 của Ủy ban Di sản Thế giới đồng thuận với các nội dung đề xuất của Việt Nam về định hướng, tầm nhìn nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội.

Quyết định số 46 COM 7B.43 (năm 2024) cho phép hạ giải 06 tòa nhà thời cận hiện đại hiện đang án ngữ bên trên đường Ngự Đạo của Trục Chính tâm Hoàng thành Thăng Long; đó là Tòa nhà Pháo binh (CT04), tòa nhà Cục Tác chiến (CT17) và 04 tòa nhà (CT20, 21, 24, 25) nhằm mục đích tạo mặt bằng cho công tác khảo cổ học hướng tới việc nghiên cứu toàn diện khu vực Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên.

Quyết định số 47 COM 7B.92 (năm 2025) chính thức chấp thuận toàn bộ các nội dung đề xuất của Việt Nam trong việc hoàn thiện các chiến lược nghiên cứu, bảo tồn, diễn giải di sản Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội nhằm hướng tới việc bảo tồn và phát huy một cách tốt nhất các giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di sản.

Quyết định số 48 COM 7B.25 (năm 2026) chính thức thông qua “Tầm nhìn về việc chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm của Hoàng thành Thăng Long”, chấp thuận Tầm nhìn bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long đến năm 2035; đồng ý triển khai 2 giai đoạn 2025-2030, 2030-2035. Đây là quyết định có giá trị pháp lý quốc tế cao nhất cho phép phục dựng hoàn chỉnh Chính điện Kính Thiên và Ngự đạo – một việc chưa từng có tiền lệ đối với các di sản hoàng cung vốn rất khắt khe về Tính xác thực. 

Có thể khẳng định, các Quyết định tại các kỳ họp của Ủy ban Di sản thế giới là sự đồng thuận quan trọng của quốc tế đối với Việt Nam trong việc khơi thông trục Hoàng đạo, tiến tới phục dựng Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên. Tất cả những nỗ lực này đều nhằm bảo vệ và tôn vinh các Giá trị Nổi bật Toàn cầu của Di sản, đồng thời bảo đảm quyền tiếp cận, thực hành văn hóa của công chúng, đáp ứng nguyện vọng và niềm tự hào chính đáng của nhân dân Việt Nam đối với Di sản Thế giới đặc biệt quan trọng này. Cũng là một trong những mục tiêu căn bản, lâu dài của công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Di sản Thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội.

Trên cơ sở đó, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội đã phối hợp với Viện Khảo cổ học thực hiện sự chỉ đạo của UBND thành phố Hà Nội; Quyết định số 51/QĐ-BVHTTDL ngày 10/01/2026 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc khai quật khảo cổ học, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội đã phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật khảo cổ lần thứ tư tại nền điện Kính Thiên (khu vực nhà Pháo binh – CT04) thuộc Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long với tổng diện tích khai quật là 910m2.

+ Vị trí 1: Diện tích 840m2, phía Đông của nhà Pháo binh;

+ Vị trí 2: Diện tích 70m2, phía Tây của nhà Pháo binh.

Sáng ngày 14/9/2026 Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học tổ chức Hội thảo khoa học “Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật thăm dò khu vực Chính điện Kính Thiên năm 2026”. Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong đã đến khảo sát khu vực khảo cổ. Cùng tham dự có đông đảo các nhà quản lý, các nhà khoa học thành viên Hội đồng tư vấn khoa học nghiên cứu bảo tồn Khu di tích Cổ Loa – Thành cổ Hà Nội; các chuyên gia, các nhà khoa học, các đại biểu đại diện các Viện nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; Bộ Ngoại giao, Bộ Văn hóa, Thể thao và du lịch; Ủy ban Quốc gia UNESCO, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội; các Hội; các trường Đại học; các Sở ban ngành của Thành phố Hà Nội, Ban giám đốc, các đồng chí lãnh đạo các Phòng/ban Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội và đông đảo phóng viên báo chí, truyền hình…

Kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2026 và tổng hợp 4 đợt khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên, kết quả như sau:

1. Đã phát hiện địa tầng dày 6m bao gồm các lớp văn hóa từ thời Đại La (thế kỷ 7-9), thời Đinh-Tiền Lê (thế kỷ 10), thời Lý (thế kỷ 11-12), thời Trần (thế kỷ 13-14), thời Lê sơ (thế kỷ 15-16), thời Lê Trung hưng (thế kỷ 17-18), thời Nguyễn (thế kỷ 19). Đây là địa tầng dày nhất, đầy đủ nhất của lịch sử Thăng Long – Hà Nội lần đầu tiên phát hiện.
2. Đã phát hiện dấu tích điện Long Thiên là hoàn toàn trùng khớp với giới hạn đông – tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc. Hệ thống móng cột và cống thoát nước đã phát lộ cho phép làm sáng tỏ hơn nữa kết quả cuộc khai quật năm 2025 điện Long Thiên được vua Gia Long cho xây dựng theo kiến trúc đặc trưng của triều Nguyễn là “Trùng thiềm điệp ốc” với 2 tòa nhà là tiền điện và chính điện được đặt chung trên cùng một nền móng và kết nối với nhau bằng gian thừa lưu.
3. Phía dưới nền điện Long Thiên là dấu tích Chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng. Nền điện Kính Thiên từng được Chính sử ghi chép được đắp hoàn toàn nhân tạo, toàn bộ mặt bằng của khu vực này được đắp đầm quy chuẩn bao gồm đất sét và các vật liệu vỡ. Sau đó mới quy hoạch các vị trí móng cột. Hệ thống các móng cột này bao gồm 2 loại móng là móng đơn và móng kép. Trong đó, các móng đơn có kích thước từ 2,8 – 3,5 x 2,5 – 3,5m, các móng kép có kích thước 5,4 – 6,1 x 2,7 – 3m. Các móng cột được xây dựng thêm móng lõi cột. Đây là loại móng cột có kích thước lớn nhất, kỹ thuật tinh vi nhất trong lịch sử móng cột kiến trúc Việt Nam. Hệ thống các móng đơn này đều được phân bố trong lòng của kiến trúc, trong khi hệ thống các móng kép chủ yếu được phân bố ở rìa bên ngoài. Dựa trên hệ thống móng đã xuất lộ có thể khẳng định giới hạn theo chiều đông – tây của điện Kính Thiên bao gồm 9 gian với 10 hàng cột, giới hạn theo chiều bắc – nam gồm 5 gian với 6 hàng cột.
4. Theo sử cũ và ý kiến cơ bản của các nhà nghiên cứu, trước thời xây dựng Chính điện Kính Thiên thời Lê, ở đây có Chính điện Thiên An thời Trần, Chính điện Thiên An và Càn Nguyên thời Lý. Giả thiết này là hoàn toàn có cơ sở khoa học khi ở đây đã phát hiện địa tầng dày có niên đại trên dưới 1.300 năm lịch sử nối tiếp nhau liên tục.

Cuộc khai quật khảo cổ học năm 2026 đã cung cấp thêm nhiều tư liệu mới, quan trọng về quy mô, kiến trúc móng nền, móng cột, vật liệu xây dựng của nền điện Kính Thiên; dấu tích sân điện Kính Thiên, vật liệu xây dựng bó nền điện, cấu trúc sân điện Kính Thiên ở khu vực phía Tây và một số dấu tích kiến trúc liên quan khác, dấu tích nền điện Long Thiên thời Nguyễn.

Các đại biểu tham dự đã thảo luận rất sôi nổi và vui mừng với kết quả khai quật khảo cổ năm 2026 cũng như những kết quả nghiên cứu của Hoàng thành Thăng Long. Các ý kiến phát biểu đều nhấn mạnh đây là cuộc khai quật khảo cổ rất khoa học và có tính thuyết phục, đóng góp thêm những chứng cứ khoa học cho công tác phục dựng Chính điện Kính Thiên và khôi phục không gian Chính điện Kính Thiên.

Trong đó, GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng kết quả khai quật năm 2026 cùng kết quả nghiên cứu khai quật các năm trước đó đã nhận diện dấu tích kiến trúc Chính điện Kính Thiên thời Lê là rõ ràng, minh bạch, đủ cơ sở để làm cuộc “đại phục hung” thời Lê, mà trọng tâm là phục dựng Chính điện Kính Thiên.

GS.TS.KTS. Chuyên gia cao cấp Hoàng Đạo Kính nhấn mạnh kết quả khai quật khảo cổ học đã xác định được quy mô Chính điện Kính Thiên thời Lê,  tiến tới phục dựng Chính điện Kính Thiên trên cơ sở xác thực và bảo tồn cao nhất các dấu tích khảo cổ.

TS Nguyễn Văn Sơn, Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội, kết quả khai quật lần này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi xác định rõ và chính xác hơn quy mô nền móng Điện Kính Thiên, cung cấp thêm cơ sở khoa học cho việc phục dựng công trình. TS Nguyễn Văn Sơn cũng cho rằng, đây là thời điểm “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” để có thể thực hiện ngay việc phục dựng Điện Kính Thiên.

GS.TS Nguyễn Văn Kim – Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia cho rằng phục dựng Chính điện Kính Thiên đã được chuẩn bị kỹ lưỡng, dựa trên 4 cơ sở luận cứ: Các nguồn tư liệu lịch sử trong nước và quốc tế; Kết quả khai quật Khảo cổ học; Nghiên cứu so sánh kiến trúc với các nước Đông Á và khu vực; Phục dựng trên cơ sở Luật pháp Việt Nam, công ước Quốc tế, các khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS.

Bà Lê Thị Hồng Vân – Cục trưởng Cục Ngoại vụ và Ngoại giao văn hóa, Tổng thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam khẳng định Hoàng thành Thăng Long là điển hình về thực hiện Công ước Di sản thế giới. Dẫn lời ông Lazare Eloundou Assomo – Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới đã phát biểu tại kỳ họp 48 Ủy ban Di sản thế giới: “Hoàng thành Thăng Long có giá trị quan trọng không chỉ với Việt Nam mà còn với Thế giới, do chưa từng có tiền lệ, gắn với những vấn đề mới liên quan tiến trình phát triển của Di sản, đây là “kỳ tích”, là đóng góp của Việt Nam, mang lại “văn hóa mới”cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị Di sản Thế giới, là hình mẫu hợp tác giữa Quốc gia thành viên với UNESCO và cơ quan tư vấn, là điển hình bảo tồn di sản cho các quốc gia khác, là đóng góp của Việt Nam cho nền văn minh nhân loại”.

Ông Nguyễn Thanh Quang – Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội khẳng định công tác khai quật khảo cổ tại Hoàng thành Thăng Long đã thực hiện nghiêm túc cam kết của Thủ tướng Chính phủ với Ủy ban di sản thế giới về khuyến nghị “Tiếp tục mở rộng diện tích khai quật khảo cổ học, nhất là tại khu Thành cổ Hà Nội, tăng cường nghiên cứu làm sáng rõ giá trị các di tích kiến trúc thời Tiền Nguyễn trên trục trung tâm của Cấm thành Thăng Long”.

Hơn 20 năm nghiên cứu khảo cổ học đã từng bước làm sáng rõ cấu trúc, không gian và vai trò của khu vực trung tâm quyền lực của kinh đô Thăng Long – Đại Việt qua các thời kỳ lịch sử. Đặc biệt các kết quả khai quật khảo cổ học từ

năm 2011 đến nay đã cung cấp những tư liệu khoa học quan trọng về trục trung tâm Cấm thành, trong đó có Chính điện Kính Thiên, sân Đại triều, Ngự đạo và các công trình liên quan. Những kết quả đó không chỉ góp củng cố giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản mà còn tạo nền tảng khoa học quan trọng cho việc tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phục hồi điện Kính Thiên trong giai đoạn mới.

Trong quá trình triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị di sản Thế giới Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội, Thành ủy, UBND TP Hà Nội đã chỉ đạo Trung tâm bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội phối hợp các cơ quan Trung ương, các nhà khoa học trong nước và Quốc tế xây dựng, hoàn thiện, đệ trình Báo cáo tình trạng bảo tồn di sản. Quá trình này đã nhận được sự phối hợp chặt chẽ của Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam – Bộ Ngoại Giao; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng sự tư vấn chuyên môn  của Trung tâm Di sản thế giới UNESCO và Hội đồng di tích và di chỉ Quốc tế ICOMOS.

Sau hơn 15 năm nghiên cứu về điện Kính Thiên, trên cơ sở nghiên cứu liên ngành các tài liệu chính sử, các bản đồ cổ, kết quả khai quật khảo cổ học, kiến trúc và nghi lễ cung đình… các nhà khoa học trong nước và các chuyên gia quốc tế đã thống nhất “Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên nằm trong khu trung tâm Cấm Thành, là trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình, là biểu trưng cao nhất cho quyền lực Quốc gia Đại Việt xuyên suốt 4 thế kỷ (TK 15-18)”.

 Nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên sẽ tạo một điểm nhấn quan trọng nhất để tôn vinh giá trị Di sản và thực hiện mục tiêu của Công ước 1972. Phương án phục dựng theo nguyên tắc xác thực của các văn kiện quốc tế và bộ công cụ do ICOMOS đề xuất, trên cơ sở khoa học và tính khả thi cao, bảo đảm gia tăng giá trị nổi bật toàn cầu cho Di sản Thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội.

Kết luận Hội thảo, PGS.TS Trần Đức Cường – Chủ tịch Hội khoa học Lịch sử Việt Nam nhấn mạnh: Cuộc khai quật khảo cổ học năm 2026 đã thành công, phát hiện nhiều tư liệu mới, quan trọng về quy mô, kiến trúc móng nền, móng cột, vật liệu xây dựng của Chính điện Kính Thiên thời Lê. Cuộc khai quật khảo cổ học năm 2026 đáp ứng nghiêm túc các Khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS, Thông cáo Hà Nội 2022, yêu cầu của Luật Di sản văn hóa, và các cấp quản lý của Việt Nam, đồng thời bổ sung thêm cơ sở khoa học cho công tác nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên, khẳng định vị thế thiêng liêng bậc nhất của Kinh đô và đất nước, làm tăng thêm giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội qua nghìn năm lịch sử.

Phục dựng Chính điện Kính Thiên đã được nghiên cứu kỹ lưỡng đáp ứng đầy đủ các quy định, yêu cầu khoa học trong nước và khuyến nghị của UNESCO, ICOMOS với mục tiêu cao nhất là bảo tồn, làm gia tăng giá trị nổi bật toàn cầu của di sản đáp ứng nguyện vọng của nhân dân Việt Nam và cộng đồng quốc tế trong việc gìn giữ và trao truyền di sản văn hóa đặc sắc này. Không gian Chính điện Kính Thiên hình thành sẽ là nơi diễn giải di sản thông qua các hoạt động thực hành văn hóa phi vật thể cung đình, một không gian văn hóa lịch sử có sức lan tỏa, thu hút du khách và phát triển du lịch, phù hợp với định hướng chiến lược của Đảng và Chính phủ đưa văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực to lớn cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.

Ts. Bùi Thị Thu Phương