Đoan Môn – Cánh cổng nghìn năm dẫn vào trung tâm Hoàng thành Thăng Long

Tháng 4 28, 2019

Đoan Môn – Cổng chính phía Nam của Cấm thành Thăng Long

Đoan Môn là một trong những công trình kiến trúc tiêu biểu và có giá trị lịch sử đặc biệt trong quần thể Di sản Văn hóa Thế giới Hoàng thành Thăng Long. Trải qua nhiều thế kỷ, cánh cổng cổ kính này vẫn hiên ngang đứng vững, đánh dấu lối vào trung tâm quyền lực của các triều đại phong kiến Việt Nam.

Nằm trên trục thần đạo của Hoàng thành, thẳng hàng với Cột cờ Hà Nội và Điện Kính Thiên, Đoan Môn không chỉ là cổng thành mà còn là biểu tượng của quyền lực vương triều, nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng của triều đình.

Lịch sử hình thành Đoan Môn

Theo các nghiên cứu khảo cổ học và kiến trúc, công trình Đoan Môn hiện còn được xây dựng chủ yếu dưới thời Lê sơ (thế kỷ XV) trên nền các kiến trúc cung điện của những triều đại trước. Đến thời Nguyễn, công trình tiếp tục được tu bổ, sửa chữa nhưng vẫn giữ được cơ bản hình dáng ban đầu.

Những phát hiện khảo cổ học cho thấy khu vực Đoan Môn đã liên tục là vị trí cổng chính của Hoàng thành từ thời Lý, Trần đến Lê, phản ánh sự kế thừa và phát triển liên tục của trung tâm quyền lực quốc gia suốt gần một thiên niên kỷ.

Kiến trúc độc đáo của Đoan Môn

Đoan Môn được xây theo mặt bằng hình chữ U, quay mặt về hướng Nam và kéo dài theo chiều Đông – Tây khoảng 47,5m. Phần giữa công trình rộng khoảng 13m, hai cánh hai bên dài khoảng 26,5m, cao gần 6m.

Toàn bộ cổng được xây theo kiểu tường thành cổ với 5 cửa cuốn vòm bố trí cân đối trên trục chính của Hoàng thành.

Cửa chính giữa cao khoảng 4m, rộng 2,7m, là lối đi dành riêng cho Hoàng đế.
Bốn cửa hai bên cao khoảng 3,8m, rộng 2,5m, dành cho hoàng thân, quan lại và đoàn nghi trượng khi tham dự các nghi lễ tại Điện Kính Thiên.

Kiến trúc cuốn vòm không chỉ tạo nên vẻ đẹp mềm mại, cân đối mà còn có khả năng chịu lực rất lớn. Đây là kỹ thuật xây dựng tiên tiến đã được ứng dụng rộng rãi trong kiến trúc quân sự và dân dụng từ nhiều thế kỷ trước, và đến nay vẫn được sử dụng trong nhiều công trình hiện đại trên thế giới.

Vật liệu xây dựng chủ yếu là gạch vồ thời Lê, kết hợp đá ở phần chân móng và hệ thống cuốn vòm, tạo nên sự bền vững cho công trình qua hàng trăm năm.

Vọng lâu trên Đoan Môn

Phía trên nền cổng thành là phần kiến trúc vọng lâu. Hiện nay trên đỉnh Đoan Môn còn một phương đình hai tầng tám mái, lợp ngói truyền thống.

Các đầu mái được trang trí hình rồng chầu, bờ nóc đắp đầu kìm, hai đầu hồi chạm nổi hổ phù, bốn góc mái uốn cong thanh thoát, thể hiện phong cách kiến trúc thời Nguyễn.

Trong quá khứ, khu vực vọng lâu từng bị cải tạo để phục vụ mục đích quân sự nên nhiều dấu tích kiến trúc nguyên gốc đã không còn. Tuy nhiên, công trình hiện nay vẫn phản ánh khá rõ nghệ thuật kiến trúc cung đình Việt Nam qua nhiều thời kỳ.

Ngay phía trên cửa chính vẫn còn tấm biển đá khắc hai chữ “Đoan Môn”, dài khoảng 1,5m, rộng 0,7m, trở thành dấu ấn nhận diện của di tích suốt nhiều thế kỷ.

Những phát hiện khảo cổ học quan trọng tại Đoan Môn

Đoan Môn không chỉ có giá trị về kiến trúc mà còn là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng nhất của Hoàng thành Thăng Long.

Năm 1999, các nhà khảo cổ học đã tiến hành khai quật ngay trước cửa chính Đoan Môn nhằm tìm lại dấu tích Ngự đạo – con đường dành riêng cho Hoàng đế.

Kết quả khai quật đã mang đến nhiều phát hiện đặc biệt:

Ở độ sâu khoảng 1,2m, phát hiện nền sân lát đá và gạch vồ thời Lê cùng dấu tích chân tường Đoan Môn.
Ở độ sâu khoảng 1,9m, xuất lộ một tuyến đường lát gạch hoa chanh thời Trần còn khá nguyên vẹn.
Trong lớp kiến trúc thời Trần còn xuất hiện nhiều viên gạch mang đặc trưng thời Lý, cho thấy vật liệu của triều đại trước đã được tái sử dụng trong quá trình xây dựng.

Các kết quả khảo cổ khẳng định rằng khu vực Đoan Môn luôn giữ vai trò là cổng chính của Hoàng thành qua các triều đại Lý – Trần – Lê, minh chứng cho sự kế thừa liên tục của trung tâm quyền lực Đại Việt trong suốt gần 1.000 năm lịch sử.

Giá trị lịch sử và văn hóa

Ngày nay, Đoan Môn là một trong những điểm tham quan nổi bật của Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội, nơi du khách bắt đầu hành trình khám phá không gian Cấm thành xưa.

Đứng trước cánh cổng cổ kính này, du khách có thể hình dung con đường Ngự đạo dẫn vào Điện Kính Thiên, nơi từng diễn ra các nghi lễ trọng đại của quốc gia, lễ đăng quang của các vị vua và nhiều sự kiện quan trọng trong lịch sử dân tộc.

Không chỉ là một công trình kiến trúc quân sự, Đoan Môn còn là chứng nhân của hơn mười thế kỷ lịch sử Thăng Long – Hà Nội, phản ánh sự phát triển liên tục của kinh đô Đại Việt và góp phần tạo nên giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản Văn hóa Thế giới Hoàng thành Thăng Long.

Thông tin nhanh về Đoan Môn

Tên di tích: Đoan Môn
Vị trí: Trục trung tâm Khu di sản Hoàng thành Thăng Long, phía Nam Điện Kính Thiên
Niên đại hiện còn: Chủ yếu thời Lê sơ (thế kỷ XV), tu bổ thời Nguyễn
Loại hình: Cổng thành – kiến trúc cung đình
Đặc điểm nổi bật: 5 cửa cuốn vòm, vọng lâu hai tầng tám mái, nằm trên trục thần đạo của Hoàng thành
Giá trị: Kiến trúc, lịch sử, khảo cổ học và biểu tượng quyền lực của Hoàng cung Đại Việt.