Chương trình “Tết Đoan ngọ xưa và nay” năm 2026

Đoan ngọ (Đoan dương) là tết cổ truyền của Việt Nam và một số quốc gia Đông Á, diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch. Ở Việt Nam, dân gian ta thường gọi là tết “giết sâu bọ”, từ xa xưa đã lưu truyền câu ca dao:  “Tháng Tư đong đậu nấu chè. Ăn tết Đoan ngọ trở về tháng Năm”.

GS.TS Nguyễn Văn Huyên – người đặt nền móng cho ngành nhân học văn hóa Việt Nam đánh giá “đây là tết kỳ lạ nhất của người Việt” với nhiều phong tục lễ nghi độc đáo, diễn ra cả ở trong dân gian và cung đình. Sách Đồng Khánh địa dư chí chép “tết Đoan ngọ chuẩn bị đầy đủ rượu và hoa quả lễ tổ tiên từ sáng sớm. Mọi người đều uống rượu, ăn hoa quả, gọi là giết sâu bọ. Hôm ấy người ta hái các loại thuốc cất giữ để sử dụng, hái lá ngải tùy theo năm mà bó thành hình con vật tượng trưng của năm đó…”. Đặc biệt, các nguồn sử liệu như Đại Việt sử ký toàn thư, Lê triều hội điển, Lịch triều hiến chương loại chí… đều cho biết trong cung đình thời Lê, tết Đoan ngọ là lễ thường triều, hoàng đế chịu mệnh trời thực hiện một số nghi lễ như cúng tế các tiên tế, báo hiếu bậc sinh thành, ban yến và ban quạt cho văn võ bá quan… Tết Đoan ngọ trong cung đình và ngoài dân gian tuy có những lễ nghi, phong tục khác nhau nhưng đều là dịp con cháu tìm về cội nguồn, nhớ ơn công đức tổ tông, cầu sức khỏe, bình an, đất nước thái bình thịnh trị.

Nhân dịp tết Đoan ngọ 2026, hướng đến mục tiêu bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa lễ tết truyền thống của dân tộc nói chung và giá trị văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long nói riêng, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội tổ chức trưng bày chuyên đề “Tết Đoan ngọ xưa và nay”. Nội dung trưng bày gồm 2 chủ đề chính:

Chủ đề 1: Tết Đoan ngọ dân gian truyền thống

Dưới nếp nhà truyền thống 3 gian, với gian giữa là trung tâm thờ cúng, hai bên là không gian phòng khách và khu bếp , các phong tục đặc sắc ngày tết Đoan ngọ dân gian được tái hiện một cách chân thực và dung dị thông qua không gian sinh hoạt của một gia đình thị dân ở kinh thành Thăng Long.

• Không gian thờ cúng tổ tiên: Đối với người Việt, văn hóa tâm linh luôn được đặt lên hàng đầu. Từ sáng sớm, các gia đình đều chuẩn bị hoa quả đầu mùa như vải, mận, dưa hấu và bánh tro, rượu nếp, trầu cau, hương nến, tiền vàng để dâng cúng tổ tiên, cầu mong sức khỏe, bình an, mùa màng tươi tốt. Hết tuần hương, con cháu hạ lễ xin thụ lộc để “giết sâu bọ” trong người. Theo quan niệm xưa, trong cơ thể người thường có “sâu bọ” trú ngụ, hàng ngày chúng ẩn sâu trong bụng, chỉ vào ngày mùng 5 tháng 5 mới ngoi lên và phải dùng thức ăn để trừ bỏ. Thường ăn 1 quả trứng luộc, 1 bát rượu nếp, bánh ú tro, bánh đa, chè kê… cho sâu bọ say, ăn tiếp trái cây có hương vị chua chát để sâu bọ chết. Ngoài ra, nhằm tiêu độc người lớn còn uống rượu hùng hoàng hoặc rượu xương bồ, nước dừa. Trẻ nhỏ khi sâu bọ bị giết có thể gây phản ứng nên bôi vào trán, thóp, rốn hoặc cho uống một chút rượu hùng hoàng hay thần sa để trấn an.
• Không gian phòng khách: Từ trước tết nhiều ngày, các bà, các cô đã xe chỉ ngũ sắc, khâu bùa tua, bùa túi, may áo dấu. Đến ngày tết, người lớn thường đeo cho trẻ nhỏ chùm bùa ngũ sắc (bùa tua, bùa túi) ở ngực và buộc chỉ ngũ sắc ở cổ tay. Các chùm bùa túi được may theo hình các loại quả (khế, đào, phật thủ, ớt, tỏi, hồng, na..), các con vật (con cá, voi), các đồ vật (quạt, thẻ bài, khánh, túi…). Trong các túi bùa đựng hạt mùi khô, bột hùng hoàng. Dân gian xưa tin rằng: chỉ ngũ sắc ứng với màu ngũ hành giúp trừ tà; bột hùng hoàng xua đuổi rắn rết, hạt mùi kỵ gió, trái cây ngụ ý giết sâu bọ. Túi bùa và chỉ ngũ sắc được bày bán trên phố Hàng Mụn hoặc dọc đường Cổ Ngư, Hồ Tây xưa. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Vinh Phúc, làng Tây Hồ xưa vào dịp tết Đoan ngọ chuyên khâu túi bùa cho trẻ con. Đặc biệt, các hiện vật trưng bày đã được chúng tôi phục dựng lại theo nguồn tư liệu ảnh của Henri Oger, Nguyễn Văn Huyên; Bảo tàng Quai Branly (Pháp).
• Không gian bếp: Đến ngày giáp tết, gia đình nào cũng ủ cơm rượu nếp; ngâm rượu xương bồ, hùng hoàng; chuẩn bị đồ đi sêu tết (đỗ chè, gạo nếp, đường phên,..). Sáng sớm ngày tết, gói bánh tro (bánh ú), nấu các loại chè, đến đúng giờ ngọ (11h-13h), đi hái thảo mộc về thái nhỏ, phơi khô làm trà và thuốc dùng cho cả năm. Phổ biến nhất là ngải cứu, đinh lăng, ích mẫu, tía tô, bồ công anh, sen, vông, vối, lạc tiên, diệp hạ châu, hoa nhài, hoa hòe… Đặc biệt, dân gian còn lấy ngải kết hình con giáp treo ngải treo trước cửa nhà tránh đau ốm và trừ tà. Hiện nay, phong tục này vẫn còn duy trì ở một số khu vực nông thôn, đặc biệt là vùng đồi núi nơi còn nhiều loài thảo mộc quí. Trên mảnh đất kinh thành Thăng Long  xưa có làng trồng cây thuốc nam cổ “nghìn năm tuổi” là Đại Yên (Tây Hồ).

  Thời gian trưng bày: Từ ngày 15/6/2026 (ngày 1/5 âm lịch)
  Địa điểm: Nhà 19C, Khu di sản Hoàng thành Thăng Long

Chủ đề 2: Tết Đoan ngọ trong cung đình Thăng Long thời Lê

Tết Đoan ngọ trong cung đình được trưng bày diễn giải thông qua 3 nội dung:

• Tết Đoan ngọ qua thơ ca trung đại: Trong nền thơ ca trung đại Việt Nam, tết Đoan ngọ cũng là thời điểm nhiều áng thơ đặc sắc đã ra đời, 10 bài thơ chữ Hán đã được chọn lọc để giới thiệu với hai chủ đề chính.
  Chủ đề 1- Thơ ngự chế về thế sự đất nước, mang ý khuyên răn: Đại Việt sử ký toàn thư cho biết, vào dịp tết Đoan ngọ năm 1503, vua Lê Hiến Tông đã làm thơ ngự chế đề trên quạt để bày tỏ tâm tư, nỗi trăn trở về vận mệnh đất nước, thể hiện sự yêu dân, chăm lo cho cuộc sống của nhân dân. Đến năm 1527, vua Lê Cung Hoàng, trong lễ ban quạt ngày tết Đoan ngọ đã làm bài thơ Chu Công giúp Thành Vương đề trên quạt tặng cho bề tôi Mạc Đăng Dung, tỏ ý khuyên răn ông nên noi theo gương sáng đời xưa mà tận trung với vua, phụng sự triều đình.
  Chủ đề 2 – Thơ về phong tục tết Đoan ngọ và nỗi niềm của bề tôi đối với nhà vua, triều đình. Tiêu biểu là các bài thơ như Đoan ngọ của Phạm Nhữ Dực (thời Hồ, thuộc Minh), Đoan ngọ nhật của Nguyễn Trãi, Đoan ngọ trung tác của Chu Tam Tỉnh (thời Lê sơ), Đoan dương tức sự của Phan Huy Ích (thời Lê Trung hưng), Đoan ngọ ngẫu thành của Trần Văn Trứ (thời Tây Sơn), Chu trung Đoan dương của Trịnh Hoài Đức, Đoan dương của Cao Bá Quát, Đoan ngọ của Nguyễn văn Giao (thời Nguyễn).
  Không gian nghi lễ tết cung đình: được trưng bày thông qua tranh vẽ và mô hình hiện vật phỏng dựng.
  – Tranh vẽ phỏng dựng dựa trên các tư liệu lịch sử: nghi lễ cúng tế tổ tiên, lễ thiết triều, lễ ban quạt, lễ ban yến.
  – Mô hình hiện vật phỏng dựng: chiếc quạt lớn trên có đề bài thơ chữ hán được phỏng dựng nhằm ghi dấu lại sự kiện vua Lê Hiến Tông (1498-1504) làm thơ đề trên quạt vào dịp tết Đoan ngọ để gửi gắm những tâm tư, trăn trở của mình trong việc chính sự, trị vì đất nước.
  – Không gian lễ ban quạt được phỏng dựng qua mô hình 2 vị quan: 1 quan Tư lễ ban quạt  và 1 vị quan trong triều nhận quạt. Ngoài ra còn có hiện vật mô hình phỏng dựng 12 Biểu dâng lên chúc mừng nhà vua, mô hình phỏng dựng quạt do xã Đào Xá làm trong lễ ban quạt của triều đình.
• Hệ thống tranh vẽ tổng hợp các nghi lễ tết Đoan ngọ cung đình và các phong tục tết Đoan ngọ dân gian truyền thống.
  – Văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long xưa, vốn đã diễn ra cách đây hàng nhiều thế kỷ, các nguồn tư liệu ghi chép rất ít. Không gian trưng bày đã góp phần làm sống lại văn hóa phi vật thể cung đình thông qua những diễn giải cụ thể, giúp du khách có thể hình dung ra đôi nét về đời sống sinh hoạt tết hoàng cung xưa.

  Thời gian trưng bày: Từ ngày 15/6/2026 (ngày 1/5 âm lịch)
  Địa điểm: Nhà N14, Khu di sản Hoàng thành Thăng Long

Mọi thông tin được đăng tải trên Website: www.hoangthanhthanglong.vn.